Država namerava da uvede nacionalne udžbenike

Predviđenim izmenama Zakona o udžbenicima država potvrđuje da nije odustala od namere da uvede nacionalne udžbenike za takozvane identitetske predmete u preduniverzitetskom obrazovanju, da planira da skroji novu đačku literaturu bez konkurencije, koja će morati da bude prvi izbor učitelja i nastavnika kao osnovno nastavno sredstvo, a čime će se napraviti novi predak na tržištu udžbenika.

Nacrtom izmena i dopuna zakona kojim se uređuje pripremanje, odobravanje, izbor, izdavanje, povlačenje i praćenje školskih izdanja koja se koriste za nastavu i učenje u školama na republičkom nivou predviđeno je da se za manje od godinu i po dana, već od septembra 2026. godine, u đačkim rukama nađu prvi udžbenici od nacionalnog interesa.

To će, najpre za osnovce, biti nacionalni udžbenici za predmete: srpski jezik, srpski jezik i književnost, svet oko nas, priroda i društvo, istorija, geografija, muzička kultura i likovna kultura, za učenike koji se obrazuju na srpskom maternjem jeziku. Istovremeno, za iste ove predmete, ali za osnovno obrazovanje na manjinskim jezicima predviđeno je uvođenje i obavezno korišćenje dodatka uz udžbenike od posebnog interesa za nacionalne manjine, s tim da su ovde umesto srpskog predmeti: maternji jezik i maternji jezik i književnost.

– Cilj uvođenja udžbenika od nacionalnog interesa u zakon jeste očuvanje nacionalnog identiteta, kulturne baštine i jezika. Ovi udžbenici obezbediće jedinstven pristup nastavnim sadržajima koji su od suštinskog značaja za razvoj nacionalne svesti učenika. Određivanje predmeta od nacionalnog interesa omogućava doslednu i kvalitetnu nastavu u oblasti jezika, književnosti, društvenih i umetničkih nauka. Posebna zaštita udžbenika za nacionalne manjine doprinosi očuvanju njihovog jezičkog i kulturnog identiteta u okviru obrazovnog sistema – navodi se u obrazloženju predloženih izmena zakona.

One se ne zaustavljaju samo na osnovnom obrazovanju već utiru put dalje, ka srednjem, jer omogućavaju da „udžbenik od nacionalnog interesa može biti propisan i za predmete u srednjem obrazovanju i vaspitanju, na osnovu odluke koju donosi vlada”. Dopunama zakona predviđeno je da nacionalne udžbenike i dodatke za manjine izdaje javni izdavač, a da ih štampa kuća čiji je osnivač država i koja je registrovana za delatnost štampanja naučne, stručne i udžbeničke literature. Prema tome, biće to posao za javna preduzeća „Zavod za udžbenike” i „Službeni glasnik”.

Predlogom zakona precizirano je da javni izdavač obrazuje autorski tim za pripremu udžbenika od nacionalnog interesa i od posebnog interesa za nacionalne manjine, i to pojedinačno za svaki predmet. Definisano je da „autorski tim čine lica sa integritetom i autoritetom u oblasti za koju su izabrani”. Radi blagovremene pripreme, izdavač nacionalnih udžbenika biće u obavezi da javni poziv za izbor autorskog tima uputi u roku od 15 dana od dana stupanja na snagu novog zakona. Planirano je i da se postepeno prelazi na korišćenje novih nacionalnih udžbeničkih izdanja za identitetske predmete u osnovnoj školi, i to za učenike prvog i petog razreda od školske 2026/27. godine, za osnovce drugog i šestog razreda od 2027/28, zatim za đake trećeg i sedmog razreda od 2028/29, i naposletku za četvrtake i osmake od školske 2029/30. godine.

– Udžbenik od nacionalnog interesa i udžbenik od posebnog interesa za nacionalne manjine koriste sve škole na teritoriji Republike Srbije. Ostale udžbenike škola bira iz kataloga udžbenika i o izboru udžbenika obaveštava savet roditelja – propisano je novim pravilima.

To će u praksi značiti da se roditelji učenika, kao i do sada, neće pitati, niti odlučivati o tome iz kojih će udžbenika učiti školarci, ali i da će privatni izdavači u bliskoj budućnosti u tržišnoj utakmici moći da budu takmaci među sobom kada je reč o školskim izdanjima za one nastavne predmete koji nisu „identitetski”. Privatnim izdavačima udžbenika otuda, preostaće da budu konkurencija kada je reč o udžbenicima za predmete kao što su digitalni svet i engleski jezik u mlađim razredima osmoletke, a u starijim: drugi strani jezik, biologija, matematika, fizika, hemija i tehnika i tehnologija.

Ranije odobreni udžbenici za osnovno obrazovanje koji su sada u upotrebi za predmete srpski jezik, srpski jezik i književnost, maternji jezik, maternji jezik i književnost, svet oko nas, priroda i društvo, istorija, geografija, muzička kultura i likovna kultura ostaju u upotrebi do početka korišćenja novih od nacionalnog interesa, a nakon toga će biti obrisani iz kataloga, predviđeno je izmenama zakona.

Danas prva tribina u okviru javne rasprave

Prva od četiri zakazane tribine o novinama koje donosi predlog budućeg zakona o udžbenicima, najavljeno je, biće održana danas od 13 do 15 časova u velikoj sali Ustavnog suda u Beogradu. Druga tribina planirana je već sutra u Novom Sadu. Treća i četvrta zakazane su u dva grada istog dana naredne sedmice, u sredu 28. maja, u Kraljevu i Kragujevcu. Rasprava za opštu i stručnu javnost o Nacrtu izmena i dopuna Zakona o udžbenicima, koju je pokrenulo Ministarstvo prosvete, trajaće do 4. juna.

Nacionalne čitanke postaju obavezne i za osnovce u dijaspori

Nacionalne čitanke nisu isto što i nacionalni udžbenici. One su za sada jedina zakonom propisana – obavezna – nastavna sredstva u osnovnim i srednjim školama na republičkom nivou, mada su ih do sada od države dobili samo osnovci prvog i drugog razreda. Nacrtom izmena Zakona o udžbenicima upotreba nacionalnih čitanki se širi i van granica Srbije, jer je predviđeno da one budu neizostavne i za sve učenike koji osnovno obrazovanje stiču u inostranstvu po posebnom programu na srpskom jeziku. Ove čitanke, kako u zakonu piše, koriste se „u cilju razvijanja ličnog i nacionalnog identiteta, svesti i osećanja pripadnosti Republici Srbiji, poštovanja i negovanja srpskog jezika i maternjeg jezika, tradicije i kulture srpskog naroda i nacionalnih manjina, razvijanja interkulturalnosti, poštovanja i očuvanja nacionalne i svetske kulturne baštine”. Sredstva za finansiranje pripreme i navake nacionalne čitanke za sve učenike koji osnovno i srednje obrazovanje stiču na srpskom jeziku, obezbeđuju se u budžetu Republike Srbije, propisano je zakonom. Jedna dopuna u novom nacrtu predviđa da „način i rokove dodele udžbenika i nacionalne čitanke, kao i vraćanje udžbenika, koji se finansiraju sredstvima iz budžeta utvrđuje ministar”, a ako to bude i ozvaničeno, više neće biti dileme da se nacionalne čitanke podeljene učenicima – ne vraćaju školi.